Джорж Cтайнер — філосаф, перакладчык, літаратуразнавец, паліглот і асоба, якая ўвасабляе вобраз класічнага еўрапейскага інтэлектуала. Ён нарадзіўся ў Парыжы ў 1929 годзе - у 1940 годзе яго сям'я эмігравала ў ЗША, перад самым нямецкім уварваннем у Францыю.

Выпускнік Чыкагскага і Гарвардскага ўніверсітэтаў. Выкладчык і прафесар шматлікіх еўрапейскіх і амерыканскіх універсітэтаў. Аўтар больш за дзесяць кніг па літаратуры, філасофіі і эстэтыцы. Яго, мабыць, самая вядомая праца «Мова і цішыня» (1967) прадстаўляе нам глыбокі аналіз еўрапейскіх музычных, літаратурных і філасофскіх твораў ад Антычнасці да сучаснасці.

У гэтым творы ён па-новаму і радыкальна ставіць пытанні аб ідэнтычнасці Еўропы — чым з'яўляецца сучасная Еўропа ў культурным сэнсе? Ці ёсць каштоўнасці і прынцыпы, якія працягваюць натхняць еўрапейцаў? Ці можна вылучыць выразныя маркеры, якія характарызавалі б сучаснага еўрапейца?

Джорж Стайнер. Ідэя Еўропы

Еўропа складаецца з кавярняў, cafés. Яны разлягаюцца ад улюбёнай кавярні Пэсоа ў Лісабоне да кафэ Адэсы, населеных прывідамі крымінальнікаў Ісака Бабеля. Цягнуцца ад кавярняў Капенгагена, праз якія К’еркегор праходзіў падчас сваіх засяроджаных шпацыраў, да столікаў Палерма. Няма ранніх і ясных сведчанняў пра café ў Маскве, якая ўжо ёсць прыгарадам Азіі. Зусім няшмат у Англіі, пасля некаторай моды ў васемнаццатым стагоддзі. Няма іх у Паўночнай Амерыцы па-за межамі франка-каталіцкага выступу ў Новым Арлеане. Намалюйце мапу кавярняў і ў вас будзе адзін з сутнасных маркераў ідэі Еўропы.

Кавярня ёсць месцам для спатканняў і змоваў, інтэлектуальных дыскусій і плётак, для звычайнага тулягі (flâneur) альбо паэта ці метафізіка са сваім нататнікам. Яна адкрыта для ўсіх, але гэта таксама клуб, таемная супольнасць, дзе паўстаюць палітычныя альбо мастацка-літаратурныя ідэі і аўтарытэты. Кубак кавы, шклянка віна, гарбата з ромам даюць вам прастору, у якой можна працаваць, марыць, гуляць у шахматы альбо проста грэцца ўвесь дзень. Гэта супольнасць духу і прытулак бяздомных. У Мілане Стендаля, у Венецыі Казановы, у Парыжы Бадлера, у кавярнях месцілася тое, што было тады палітычнай апазіцыяй, падпольным лібералізмам.

Тры галоўныя кавярні у імперскай і міжваеннай Вене сталі агорай, месцам красамоўства і суперніцтва для канкуруючых школ эстэтыкі і палітычнай эканоміі, псіхааналізу і філасофіі. Тыя, хто хацелі сустрэць Фройда або Карла Крауса, Музіля або Карнапа, дакладна ведалі, у якім café паглядзець, за якім столікам заняць сваё месца. Дантон і Рабесп’ер сустракаюцца апошні раз у Пракопе. Калі ў жніўні 1914 года згасае святло у Еўропе, Жарэса забіваюць у кафэ. У кавярні Жэневы Ленін піша свой трактат аб эмпірыякрытыцызме і гуляе ў шахматы з Троцкім.

[…]

Еўропа там, дзе ёсць месца хадзе. Гэта галоўнае. Картаграфія Еўропы ўзнікае са здольнасцяў чалавечых ног, іх уяўных даляглядаў. Еўрапейцы праходзілі свае тэрыторыі ад дома да дома, ад вёскі да вёскі, ад горада да горада. Часцей за ўсё гэта прастора, падлеглая чалавеку, яе можа адолець пешы падарожнік, пілігрым да Кампастэлы, вандроўца, самотны альбо ў сяброўскай кампаніі. Ёсць бязводныя месцы, забароненыя зоны; ёсць балоты; альпійскія ўзвышшы. Але ніводнае з іх не будзе канчатковай перашкодай. У Еўропе няма ані Даліны Смерці, ані Амазоніі, ані глухіх кутоў, непраходных для падарожніка.

[…]

Вуліцы і плошчы, якія праходзяцца мужчынамі, жанчынамі, дзецьмі у Еўропе, названыя імёнамі незлічонай колькасці дзяржаўных дзеячаў, вайсковых герояў, паэтаў, мастакоў, кампазітараў, навукоўцаў і філосафаў. Гэта мой трэці параметр. Падчас майго ўласнага дзяцінства ў Парыжы я мусіў шматкроць наведваць вуліцу Ла Фантэна, Плошчу Віктара Гюго, мост Анры IV, вуліцу Тэафіля Гацье. Вуліцы вакол Сарбоны названы ў гонар высокіх майстроў сярэднявечнай схаластыкі. Яны ганаруюць таксама Дэкарта і Агюста Конта. Калі ў Расіна ёсць свая вуліца, мусіць быць і ў Карнэля, Мальера, Буало. Тое ж самае тычыцца нямецкамоўнага свету, у якім незлічонае мноства плошчаў Гётэ і вуліцаў Шылера, сквераў Моцарта альбо Бетховена.

Еўрапейскія школьнікі і гарадчукі жывуць у прасторы, у якой гучыць рэха гістарычных, інтэлектуальных, мастацкіх і навуковых дасягненняў. Вельмі часта вулічны знак адсылае не толькі да знакамітага (альбо не вельмі) імя, але мае адпаведныя даты і кароткае апісанне. Такія гарады, як Парыж, Мілан, Фларэнцыя, Франкфурт, Веймар, Вена, Прага ці Санкт-Пецярбург – гэта жывыя летапісы. Чытаць іх вулічныя шыльды — як гартаць нядаўняе мінулае. І гэты працэс ніколі не спыняецца. Плошча Сен-Жэрмен стаецца плошчай Сартр-Бавуар. У Франкфурце з’яўляецца плошча Адорна. У Лондане сярод безлічы блакітных дошак, што пазначаюць дамы, у якіх жылі сярэднявечныя, рэнесансныя або віктарыянскія пісьменнікі, мастакі, навукоўцы-прыродазнаўцы, мы знаходзім і тыя, што ўшаноўваюць літаратараў з Блумсберы і мадэрністаў.

[…]

Гэта толькі кавалак эсэ, цалкам яго можна прачытаць на сайце Abdziralovic

Сам феномен злачняка не ўнікальны, у той ці іншай форме такія месцы прысутнічаюць паўсюль. Нягледзячы на сваю маргінальнасць, яны нярэдка з'яўляюцца кропкамі фармавання “багемы”. Работнікі розных культурных інстытуцый, ды і ўвогуле большая частка нашай культурнай і каля культурнай тусоўкі рэдка могуць пайсці ў дарагі бар.

Злачнякі, маргінальныя па сваёй прыродзе, становяцца важнымі культурнымі кропкамі. Найбольш вядомы прыклад такога месца - гэта Ц. (Цэнтральны).

Спалучаючы ў сабе розных людзей, ён нівелюе іх рознасць ператвараючы ў адзінае варыва якое прагне адпачынку, зносін і жартаў. Тут адбываецца лакальная карнавалізацыя, сатырычнае прагаворванне навін культуры, палітыкі і не толькі.

Гэтыя зборышчы і месцы нясуць у сабе элементы перфарматыўных дзеянняў, “кабарэ”, артыстычных і літаратурных кафэ. Там адбываюцца спантанныя чыткі новых тэкстаў, “перформансы”, абмеркаванне творчых ідэй. Высмейванне праблем і заган грамадства — краевугольны камень тутэйшых зносін.

Злачнякі – важная частка паўсядзённага гарадскога жыцця прадстаўнікоў маргінальнай культурнай багемы, журналістаў, сучасных мастакоў і артыстаў. Яны існуюць на разрыве паміж звычайнымі маргіналіямі і ўмоўна «творчымі» месцамі.

Памятаю як я ўпершыню зайшоў у бар у Доме Фота на Мяснікова. У іх быў ці то пераўлік, ці то нешта такое. Усё што яны маглі мне прапанаваць — гэта піва і гарэлачку пад гатовыя бутэрброды ў цэлафане. Так і не ўдалося паспрабаваць іх знакамітыя гарачыя бутэрброды.

Гэта было маленькае памяшканне з вялізнымі вокнамі. Уся мэбля — простыя крэслы са сталёвых дуг з перацягнутымі дэрмацінам сядзеннямі і сталы. Іх асноўная праблема была ў адсутнасці ўласнага асобнага ўваходу, які не дазваляў ім сур'ёзна разгарнуцца, будучы залежнымі ад працоўнага дня Дома Фота.

Трэція месцы Менска

Такія месцы — постсавецкі варыянт сацыякультурнага феномену "трэціх месцаў" па Ольдэнбургу. Або "трэція прасторы" па Гі Дэбору. Ідэальна прыдатныя для дрэйфу і псіхагеаграфіі. Часцей за ўсё без назваў ці назвы ў іх "народныя". Наведваюць іх у асноўным мясцовыя. Але ёсць і тыя, хто ў пошуках трэшу, эстэтыкі распаду і чаду куцяжа прыходзяць туды. Залётныя рабяты і аблюбаваўшыя гэтае месца прадстаўнікі багемы.

Трэцяе месца — гэта своеасаблівая нейтральная тэрыторыя, якая ўраўноўвае прастору, куды людзі могуць прыходзіць калі заўгодна і знаходзіцца там колькі заўгодна часу ў залежнасці ад іх жадання. Наведванне такіх месцаў з'яўляецца добраахвотным і свабодным і не залежыць ад эканамічных, палітычных, сацыяльных ці якіх-небудзь іншых фактараў.

Па атмасферы і ступені псіхалагічнага камфорту трэцяе месца падобна на першае - дом. Яно дае наведвальнікам блізкае па духу асяроддзе, праводзячы час тут чалавек здабывае душэўны спакой.

Так і злачняку, будучы з'явай нашай нізавой гарадской культуры, уласцівыя характарыстыкі "трэціх месцаў".

Крызіс і фінансавыя праблемы ставяць існаванне такіх месцаў пад пагрозу. Бо ўжо цяпер мы страцілі велізарную колькасць знакавых для гэтай культуры месцаў, якія практычна нідзе не захаваны.

Вядома, на іх месца прыходзяць іншыя. Злачнякі адкрываюцца на раёнах, і імкнуцца абжыцца тамака, пераймаючы новую візуальную эстэтыку. Але гэта ўжо іншы ўзровень, іншая эстэтыка і крыху іншы кантынгент.

Паглыбленне ў злачняк

Амаль ніхто ў Беларусі не займаўся даследаваннем злачнякоў, чарачных, дробных трэшавых “кнайпаў” і забягалавак. Ды і ўвогуле нейкім асэнсоўваннем іх існавання і знікнення, бо ў большасці сваёй калі і нехта і думае пра іх, то як пра “саўковаю спадчыну".

Для многіх злачнякі — з'ява сарамлівая. Бо “фу, жудасны барыжнік, дзе нейкія дэкласаваныя элементы бухаюць “беленькую” і запіваюць півам, закусваючы якім-небудзь вараным яйкам, ды і смярдзіць там”.

Але хіба вывучаць і пісаць трэба толькі пра рэчы "прыгожыя" і якія падпадаюць пад разуменне "прыўкраснага"?

Узяць хаця б бары ў раёне той жа Зыбіцкай ці Кастрычніцкай, у большасці сваёй знешні візуал і ўнутраны складнік — бессаромная калька з замежных узораў барнай культуры без спробы асэнсавання беларускага кантэксту. У мінскай барнай культуры вяршэнствуе амаль поўнае ігнараванне мясцовых праяў культуры піцейных месцаў.

Апісаннем сваіх лакальных злачнякоў займаліся аўтары ў самыя розныя часы. Успомніць хаця б тэкст літаратара і журналіста Ёзефа Рота пра берлінскія злачнякі 20-х: "Ночы берлінскага паўсвету". А калі браць больш свежыя прыклады, то вось гонза-рэпартаж у адным украінскім выданні пра Івана-Франкоўскія “генделиків”: “Хрестоносці нетверезості. Ґонзо-репортаж з франківських генделиків”.

Магчыма, праз асэнсаванне феномену злачнякоў і іх існаванне ў гарадской прасторы Мінска, мы б убачылі нейкае нараджэнне мясцовай гарадской культуры. Не калькаванай з іншых, а сваёй, якая вырасла са згнілага саўка і яго эстэтыкі, замежных запазычанняў і ўвабрала наш мясцовы каларыт і культуру.

Я разумею, што наўрад ці кагосьці можа зацікавіць такія месцы для асэнсавання і рэфлексіі. Бо як паказаў час, нашым даследнікам не цікавыя нават такія феномены менскага гарадскога жыцця як Кастрычніцкая і Зыбіцкая. Калі для нашых гарадскіх “інтэлектуалаў” становіцца адкрыццём змены на Кастрычніцкай (гісторыі пра шашлык і “Мордар” з 2019-2020), хаця яны там гадамі знаходзіліся, то што казаць пра больш нішавыя тэмы.

Што тычыцца злачнякоў, то былі рэдкія спробы іх апісаць і захаваць у часе.

Так у яшчэ старым, “дарэформенным” 34mag.net выйшлі два тэксты пра мінскія злачнякі — “злачнякі” і “новыя злачнякі”. Ужо цяпер яны захаваліся толькі ў вэбархіве і калі-небудзь знікнуць назаўжды.

Быў вялікі агляд злачнякоў на рэсурсе Generation.by “Па мясьцінах баявога Славы”.

Быў літаратурны зборнік-амаж "Рыбе" на Карла Маркса.

І даследаванне Алішэра Шарыпава і Алены Артамонавай “Скажы мне, дзе ты п'еш… Нататкі пра піцейныя ўстановы Мінска” ў зборніку “Беларускі фармат” за 2008 год.

А яшчэ былі смешныя хлопцы з “Днішча тур”.

Першы тэкст - гэта пераклад асобных фрагментаў тэксту з The New Yorker - “What Cafés Did for Liberalism”. Гэта рэцэнзія на кнігу “A Rich Brew: How Cafés Created Modern Jewish Culture” — дзе распавядаецца пра культуру кафэ ў габрэяў, раскіданых па ўсяму свету. Аўтар расказвае пра0 важнасць кавярні для мадэрнісцкай гарадской габрэйскай культуры ў Львове, Варшаве, Парыжы, Берліне, Тэль-Авіве і Нью-Ёрке.

Чым спадабаўся мне гэты тэкст — па-першае тое, што ён цікава распавядае пра гэту кнігу, змешвае гісторыю габрэйства, іх раскіданасць па свету, сацыяльныя тэорыі Хабермаса і еўрапейскую культуру кафэ. І пасля яго я нават здабыў сабе асобнік (лічбавы) гэтай кнігі.

Па-другое гэта цікава і для беларусаў (не важна, знаходзяцца яны ў Беларусі, ці не). Бо кніга пра розныя тактыкі выжывання ў самых цяжкіх абставінах раскіданага па ўсяму свету народа.

Таму прапаную і вам азнаёміцца з тэкстам (цалка прачытаць на англійскам па ссылцы). А кнігу вы можаце знайсці ў інтэрнэце (ці

***

Калі сацыяльныя прасторы ствараліся па-за прамым кантролем дзяржавы (у тым ліку і камерцыйныя, якія працуюць на прыбытак), грамадзянская супольнасць магла пачаць нечаканым чынам квітнець. Гэта было бачна на прыкладзе распаўсюджвання кафэ па еўрапейскіх гарадах у XIX стагоддзі і далей.

Тэорыя, звязаная з выдатным нямецкім сацыёлагам і філосафам Юргенам Хабермасам, заключаецца ў тым, што кавярні і салоны XVII-XVIII стагоддзяў дапамаглі закласці аснову ліберальнага Асветніцтва — «кафеінавага» шляху з "кланавага" грамадства ў касмапалітычнае. Дэмакратыя стваралася не толькі на вуліцах, але і сярод талерачак.

***

Справа не ў тым, што гутаркі ў кафэ абавязкова былі інтэлектуальна прадуктыўнымі, а ў тым, што сама практыка вольнага абмену меркаваннямі — магчымасць мець зносіны на роўных з чалавекам, не прыналежным да твайго клана або клубу, — спараджала сацыяльныя звычкі самавыяўлення, якія спрыялі імкненню да самакіравання. Для габрэяў, з іх пастаяннай звычкай да самавыяўлення і далёкай марай аб самакіраванні, кафэ было асабліва прывабным месцам.

***

У Вене Café Griensteidl было магнітам для «незадаволеных і рацыянальных»: крэслы з гнутага дрэва, шмат святла для чытання і газет на палачках. Захаванае да нашых дзён кафэ «Central» па сваім інтэр'еры нагадвала мініятурны Сан-Марка. (Пісьменнік-мадэрніст часоў fin-de-siècle Петэр Альтэнберг пісаў свой адрас: «Вена, Першы раён, кафэ Central»). Аднак у перыяд свайго росквіту гэта было «месца палітыкі», перапоўненае рэвалюцыянерамі-эмігрантамі.

***

Для габрэяў інвестыцыі ў кафэ як сацыяльны інстытут былі асабліва інтэнсіўнымі ва ўсёй Еўропе на працягу XIX і пачатку XX стагоддзяў. Вялікія кафэ былі «трэцімі прасторамі», не цалкам грамадскімі і не цалкам прыватнымі. Яны былі зонамі ўцёкаў, дзе людзі часта не ведалі ні вашага імя, ні з якога штэтла вы родам.

***

Патрыятычна настроены польскі пісьменнік мог сустрэцца ў варшаўскай кавярні з іншымі польскімі патрыётамі, пачытаць газеты, скласці планы, падзяліцца вершамі ці проста вырашыць бегчы ў Парыж.

Габрэйскі пісьменнік у той жа кавярні павінен быў спачатку вырашыць, якім палякам яму быць і якім габрэем заставацца. Гэта ўплывала не толькі на тое, як ён быў апрануты і з кім сядзеў, але і на тое, на якой мове ён пісаў – на ідышы ці на польскай – і пра што ён пісаў, седзячы ў кафэ.

***

Размовы і спрэчкі, якія вяліся ў кавярні, закраналі ўсе мажлівыя тэмы пад габрэйскім сонцам, ды і пад паганскім таксама. Эміграцыя, сіянізм, асіміляцыя, уцёкі ў Амерыку, імкненне застацца дома. Кафэ – гэта «месца сустрэчы аднадумцаў», – пісаў адзін журналіст у першыя гады станаўлення берлінскай кафэ-культуры.

«Бізнесмен, які жадае абмеркаваць з кім-небудзь свае справы і стан сваіх акцый; журналіст, якому неабходна пачуць апошнія навіны і даведацца пра падзеі дня з газеты; чалавек з дастаткам, які нічога не робіць, але хоча здавацца кімсьці; афіцэры, студэнты, словам, усе, хто хоць неяк цікавіцца грамадскім жыццём».

***

У Нью-Ёрку, па меры распаўсюджвання культуры кафэ, мадэль «цэнтральнага кафэ», дзе збіраюцца ўсе жадаючыя, часта саступала месца раённым кафэ, якія належаць да той ці іншай супольнасці, як правіла, левай палітычнай. Эма Голдман, літоўская габрэйка, адчула сябе ў Нью-Ёрку як дома, прыйшоўшы ў кафэ ў Ніжнім Іст-Сайдзе, якое было добра вядома як анархісцкі прытон. Плавільны кацёл Нью-Ёрку, як ні дзіўна, спарадзіў самыя розныя тыглі.

***

Кава сам па сабе з'яўляецца свайго роду цуда-наркотыкам – стымулятарам, які палягчае выкананне задач, звязаных з увагай. Форма і сэнс кавярні, безумоўна, шмат у чым звязаныя са сувяззю паміж кавай і сацыяльнай стымуляцыяй. Сапраўды, адна з гістарычных функцый кавы заключалася ў тым, каб не быць алкаголем. Еўрапейскія культуры, якія заўсёды пілі піва замест небяспечнай вады, былі вызваленыя ад здранцвення са зʼяўленнем напояў з кафеінам. Кавярні былі пляцоўкамі для трэніроўкі ўважлівасці. Яны рабілі горад пільным.

***

Як жа быць з хабермасаўскім бачаннем кафэ як арэны грамадзянскай супольнасці і грамадзянскай супольнасці як асновы асвечанага грамадства? Безумоўна, кафэ можа стаць асновай эмансіпіраванага жыцця. Але ў даследаванні выяўляецца парадокс: як бы старанна ні былі сфармуляваны яго прынцыпы, якімі б высокімі ні былі яго столі, грамадзянская супольнасць не можа абараніць касмапалітычныя супольнасці ад нападу, калі яно адбываецца. Кафэ можа стаць падмуркам, але ніколі не зможа стаць крэпасцю.

***

Самыя немыя сцэны ў кнізе Пінскера – з Варшавы, дзе такія любімыя ўстановы гета, як Cafe Sztuka, працягвалі працаваць аж да канчатковага выгнання габрэяў у Трэблінку ў 1943 годзе.

Спевакі спявалі, танцоры танчылі, пры папушчальніцтве лёгка падкупленых немцаў, і хоць шматлікія асуджалі легкадумнасць (і няяўнае супрацоўніцтва з немцамі) гэтых апошніх кафэ, пісьменнік Мішэль Мазор справядліва адзначыў іх «бесперапыннае існаванне ў горадзе, які немцы разглядалі як могілкі – ці не было гэта, у пэўным сэнсе, пратэстам гета, яго пацвярджэннем права на жыццё?».

***

Пінскер заканчвае сваю кнігу меланхалічным апавяданнем пра шлюбную пару з Ніжняга Іст-Сайда Манхэтэна, якая каля дзесяці гадоў таму паспрабавала адкрыць класічную кавярню ў сярэднееўрапейскім стылі і пацярпела няўдачу. Арэндная плата была занадта высокая, кліентура занадта неспакойная. Тым не менш, у нашы дні вуліцы любога амерыканскага горада мільгаюць кавярнямі, якія прывабліваюць полчышчы заўсёднікаў з наўтбукамі, якія імкнуцца правесці ў іх як мага больш часу.

Стандартнае адрозненне нашай цывілізацыі пасля Starbucks ад зніклай цывілізацыі кафэ заключаецца ў тым, што калі ў класічных кафэ сэнс быў у зносінах з людзьмі, а сэнс працоўнага дня ў Starbucks ці ў яго канкурэнтах ніколі не заключаецца ў зносінах з людзьмі. Праводзячы дзень у Інтэрнеце, можна мець зносіны з сябрамі, прыхільнікамі і каханкамі, але яны існуюць у эфіры, а не ў кавярні. У сучаснай кавярні мы не дзелім прастору, а проста арандуем яе.

***

Аднак усе гэтыя адзінокія і адчужаныя габрэйскія пісьменнікі таксама былі недзе ў іншым месцы – закінутыя ў кнігах і газетах, якія і былі сапраўдным баўленнем часу ў кафэ. Важныя не словы чалавека, які сядзіць за суседнім столікам, а адчуванне блізкасці – пачуццё магчымасці вылучыць сваю ідэнтычнасць сярод іншых ідэнтычнасцяў, быць патэнцыйна прыватным у публічнай прасторы і выпадкова публічным, нават пагрузіўшыся ў прыватныя мары.

Гэтым тонкім звычкам суіснавання вучыць як адначасовае клацанне клавіятур у зашклёнай эспрэса-сеткі, так і штуршкі локцямі ў Варшаве пры гартаванні старонак «Literarishe Bleter». Маўклівая блізкасць сацыяльных тыпаў уяўляецца невысакародным і неадэкватным сацыяльным ідэалам. Але ён застаецца першым прынцыпам больш “пітных” формаў плюралізму.

***

Дзякуй што прачыталі, калі вам спадабалася — можаце расшарыць тэкст сябрам.

Share

Праект адкрыты і для іншых аўтараў. Калі вы хочаце прапанаваць нешта сваё — пішыце на пошту — cappuccinator@proton.me